اورهد آسانسور چیست؟
اورهد یا Overhead به فضای عمودی موردنیاز در قسمت بالای آخرین توقف آسانسور گفته میشود. این فضا از تراز کف آخرین طبقه تا قسمت بالایی چاه یا سازه مرتبط با تجهیزات آسانسور در نظر گرفته میشود.
البته اورهد صرفاً یک فضای خالی نیست. بخشی از تجهیزات آسانسور، بسته به نوع سیستم، در این محدوده قرار میگیرند یا هنگام حرکت کابین و وزنه تعادل به این فضا نیاز دارند.
برای مثال، در یک آسانسور کششی ممکن است تجهیزات مختلفی مانند موتور، فلکه کششی، سیمبکسل، قاب کابین، قاب وزنه و برخی تجهیزات جانبی در طراحی بالاسری مؤثر باشند.
فرض کنیم ارتفاع داخلی کابین ۲۲۰ سانتیمتر باشد. این عدد به هیچ عنوان به این معنی نیست که اورهد نیز باید ۲۲۰ سانتیمتر باشد.
چرا اورهد آسانسور اهمیت دارد؟
اورهد مناسب قبل از هر چیز به ایمنی مربوط میشود. کابین آسانسور هنگام رسیدن به بالاترین طبقه نباید به اجزای ثابت قسمت بالایی چاه نزدیک شود یا فضای لازم برای عملکرد ایمن سیستم از بین برود. از طرف دیگر، تکنسین تعمیر و نگهداری نیز برای انجام برخی عملیات به فضای کافی نیاز دارد.
استانداردهای آسانسور نیز برای فضای بالاسری یا همان اورهد و شرایط ایمنی الزامات مشخصی دارند. در ایران، استانداردهای سری ۶۳۰۳ از مراجع مهم مرتبط با ایمنی ساخت و نصب آسانسورها هستند. بنابراین نمیتوان برای تمام آسانسورها یک عدد ثابت بهعنوان اورهد در نظر گرفت.
استاندارد اورهد آسانسور
استاندارد اورهد آسانسور به مجموعه الزامات و ضوابطی گفته میشود که برای تأمین فضای ایمن در قسمت بالای چاه آسانسور در نظر گرفته میشوند. این الزامات فقط به یک ارتفاع مشخص محدود نیستند بلکه عواملی مانند نوع آسانسور، سرعت، ارتفاع کابین، سیستم تعلیق، نوع تجهیزات و شرایط دسترسی برای سرویس و نگهداری نیز باید در طراحی لحاظ شوند.
در ایران، طراحی و نصب آسانسور باید بر اساس الزامات استانداردهای مربوط به ایمنی آسانسورها انجام شود. استاندارد ملی ایران ۶۳۰۳ از مراجع اصلی در این زمینه است و الزامات مختلف مربوط به ساخت و نصب آسانسور را پوشش میدهد.
بنابراین نمیتوان گفت «استاندارد اورهد آسانسور همیشه مثلاً X متر است». چنین عدد ثابتی برای تمام پروژهها وجود ندارد. مقدار نهایی باید بر اساس مشخصات فنی آسانسور و الزامات سیستم انتخابشده تعیین شود.
مهمترین مواردی که در استاندارد اورهد بررسی میشوند
در بررسی فضای بالای چاه، موارد زیر اهمیت دارند:
- فاصله ایمن کابین از قسمت بالایی چاه
- فضای لازم برای حرکت کابین و قاب آن
- وضعیت حرکت وزنه تعادل
- تجهیزات و فلکههای نصبشده در قسمت بالایی
- سیستم تعلیق و مسیر سیمبکسل
- فضای لازم برای عملیات سرویس و نگهداری آسانسور
- سرعت نامی آسانسور
- ارتفاع کابین
- نوع سیستم محرکه
- شرایط توقف کابین در بالاترین موقعیت
- الزامات مربوط به تجهیزات ایمنی
به همین دلیل، رعایت استاندارد فقط به این معنا نیست که یک ارتفاع مشخص از کف آخرین طبقه تا سقف ایجاد کنیم. تمام اجزای سیستم باید با یکدیگر هماهنگ باشند.
اجزای مؤثر در محدوده اورهد آسانسور
برای درک بهتر موضوع، باید بدانیم چه تجهیزاتی میتوانند در محاسبه فضای بالای چاه تأثیر داشته باشند.
کابین آسانسور
ارتفاع کابین، نوع سقف و طراحی قاب کابین میتوانند روی فضای موردنیاز در قسمت بالاسری تأثیر بگذارند.هرچه ارتفاع کابین بیشتر شود، طبیعتاً فضای موردنیاز در چاه نیز باید متناسب با طراحی کل سیستم بررسی شود.
موتور و فلکه کششی
در آسانسورهای موتورخانهدار، موتور معمولاً در موتورخانه قرار میگیرد بنابراین شرایط طراحی آن با آسانسورهای بدون موتورخانه متفاوت است.در سیستمهای MRL، تجهیزات محرکه در فضای چاه یا قسمت بالایی آن قرار میگیرند و به همین دلیل طراحی اورهد اهمیت بیشتری پیدا میکند.
سیمبکسل و سیستم تعلیق
نوع سیستم تعلیق، محل قرارگیری فلکهها و مسیر حرکت سیمبکسلها نیز باید در طراحی کلی بررسی شود.به زبان ساده، نمیتوان اورهد را جدا از سیستم مکانیکی آسانسور طراحی کرد.
ارتفاع اورهد آسانسور چگونه تعیین میشود؟
یک عدد ثابت برای تمام پروژهها وجود ندارد.ارتفاع موردنیاز به مجموعهای از پارامترهای فنی بستگی دارد. منابع فنی صنعت آسانسور نیز نمونههایی از تفاوت فضای موردنیاز در سیستمهای مختلف را نشان میدهند برای مثال، در برخی آسانسورهای بدون موتورخانه یا mrl، ارتفاع بالاسری حدود ۴۸۰ سانتیمتر بهعنوان یک نمونه اجرایی مطرح شده، اما این عدد را نمیتوان به تمام پروژهها تعمیم داد.
مهمترین پارامترهای تعیینکننده اورهد
پارامتر | تأثیر بر اورهد |
سرعت آسانسور | افزایش سرعت میتواند نیاز به فضای بیشتر را ایجاد کند |
ارتفاع کابین | مستقیماً در طراحی فضای بالاسری مؤثر است |
نوع موتور | موتورخانهدار و MRL شرایط متفاوتی دارند |
سیستم تعلیق | روی موقعیت تجهیزات و مسیر حرکت اثر دارد |
نوع کابین | قاب و ساختار کابین میتواند متفاوت باشد |
تعداد توقف | بهصورت غیرمستقیم بر طراحی کل چاه اثر دارد |
کاربری ساختمان | ظرفیت و مشخصات آسانسور را تعیین میکند |
طراحی چاه | محدودیتهای معماری و سازهای مهم هستند |
پس بهتر است به جای پرسیدن «اورهد استاندارد چند متر است؟»، ابتدا مشخصات کامل آسانسور را تعیین کنیم.
عوامل مهم که روی ارتفاع اورهد اثر میگذارند
۱. سرعت آسانسور
سرعت یکی از پارامترهای مهم در طراحی فضای بالاسری است.یک آسانسور با سرعت پایین و یک آسانسور با سرعت بالاتر الزاماً به شرایط یکسانی در قسمت بالای چاه نیاز ندارند. با افزایش سرعت، کنترل حرکت کابین، فاصلههای ایمنی و الزامات مرتبط با حرکت تجهیزات اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنابراین هنگام طراحی پروژههای مرتفع، نمیتوان اورهد آسانسور را بدون توجه به سرعت نهایی تعیین کرد.
۲. ارتفاع کابین
ارتفاع کابین نیز اهمیت زیادی دارد.برای مثال، کابینهای مخصوص حمل بار یا برخی کاربریهای خاص ممکن است ارتفاع بیشتری نسبت به یک کابین مسکونی معمولی داشته باشند.در نتیجه، اگر قرار باشد کابین بلندتری استفاده شود، فضای چاه و بالاسری نیز باید متناسب با آن بررسی شود.
۳. نوع سیستم محرکه
آسانسورهای کششی موتورخانهدار و آسانسورهای بدون موتورخانه یا MRL از نظر محل قرارگیری تجهیزات تفاوت دارند. در آسانسور موتورخانهدار، موتور خارج از چاه قرار میگیرد و فضای بالای چاه عمدتاً برای حرکت تجهیزات و الزامات ایمنی چاه در نظر گرفته میشود.
اما در MRL، بخشی از تجهیزات در خود چاه یا محدوده بالایی آن قرار میگیرند. در نتیجه طراحی اورهد باید از ابتدا با مشخصات سیستم انتخابی هماهنگ باشد.
۴. نوع سیستم تعلیق
سیستمهای مختلف تعلیق باعث تغییر موقعیت فلکهها، سیمبکسل و تجهیزات مرتبط میشوند.به همین دلیل ممکن است دو آسانسور با ظرفیت و سرعت مشابه، به دلیل تفاوت در سیستم مکانیکی، شرایط یکسانی نداشته باشند.
5. محدودیتهای معماری ساختمان
گاهی مشکل اصلی پروژه، سیستم آسانسور نیست بلکه محدودیت ساختمان است.برای مثال ممکن است ارتفاع سقف آخرین طبقه اجازه ایجاد فضای کافی را ندهد. در چنین شرایطی، انتخاب نوع آسانسور و تجهیزات باید با محدودیت معماری هماهنگ شود.
6. الزامات استاندارد و ایمنی
در نهایت، هیچ محاسبهای نباید صرفاً براساس تجربه اجرایی انجام شود.
ابعاد نهایی باید مطابق طراحی مهندسی و الزامات استاندارد مربوط به همان سیستم تعیین شوند. استاندارد ملی ایران ۶۳۰۳ ویرایشهای جدیدتر، مجموعهای از الزامات مربوط به ساخت، نصب و ایمنی آسانسورها را پوشش میدهد.
اورهد آسانسور موتورخانهدار
در آسانسورهای دارای موتورخانه، موتور و برخی تجهیزات محرکه در فضای جداگانهای بالای چاه نصب میشوند.
این ساختار باعث میشود طراحی فضای موتورخانه و چاه تا حدی از یکدیگر تفکیک شوند. با این حال، این موضوع به معنی بیاهمیت بودن اورهد نیست.
هنوز باید مواردی مانند:
- حرکت کابین
- حرکت وزنه
- فلکهها
- سیمبکسل
- قاب کابین
- فاصلههای ایمنی
- دسترسی تعمیرکار
در طراحی لحاظ شوند.
یکی از مزیتهای سیستم موتورخانهدار این است که تجهیزات اصلی محرکه فضای مشخصی خارج از چاه دارند. در مقابل، در پروژههایی که محدودیت ارتفاع ساختمان وجود دارد، باید از ابتدا فضای موردنیاز موتورخانه و دسترسیهای مربوط به آن نیز در نقشه معماری دیده شود.
اورهد آسانسور بدون موتورخانه یا MRL
آسانسورهای MRL یا Machine Room Less با هدف حذف موتورخانه مجزا طراحی شدهاند. در این سیستم، تجهیزات محرکه در داخل محدوده چاه یا قسمت بالایی آن قرار میگیرند. به همین دلیل، طراحی اورهد و نحوه جانمایی تجهیزات اهمیت ویژهای دارد.
در برخی سیستمهای MRL، تابلو فرمان نیز در موقعیتی نزدیک به بالاترین توقف قرار میگیرد و باید دسترسی مناسب برای بازرسی و تعمیر در نظر گرفته شود. منابع فنی صنعت آسانسور نیز برای سیستمهای MRL بر اهمیت دریچههای دسترسی و فضای کار مناسب تأکید کردهاند.
۵ اشتباه رایج در محاسبه اورهد آسانسور
اشتباه اول: استفاده از یک عدد ثابت
اینکه گفته شود «اورهد همه آسانسورها باید فلان مقدار باشد» رویکرد دقیقی نیست. نوع سیستم، سرعت، کابین و تجهیزات میتوانند شرایط را تغییر دهند.
اشتباه دوم: طراحی چاه قبل از انتخاب آسانسور
ابتدا باید نیازهای پروژه مشخص شوند و سپس سیستم آسانسور انتخاب شود. البته در بسیاری از پروژهها ابعاد اولیه چاه از ابتدا طراحی میشوند اما این ابعاد باید با مشخصات نهایی آسانسور کنترل شوند.
اشتباه سوم: توجه نکردن به MRL
در پروژههای دارای محدودیت ارتفاع، گاهی MRL انتخاب میشود؛ اما فضای موردنیاز تجهیزات آن بهدرستی بررسی نمیشود.
اشتباه چهارم: بیتوجهی به سرعت
سرعت آسانسور روی طراحی کلی سیستم تأثیر دارد و نباید در آخرین مرحله مشخص شود.
اشتباه پنجم: اصلاح نقشه پس از اجرای سازه
این یکی از پرهزینهترین اشتباهات است. اگر فضای بالاسری در زمان طراحی معماری و سازه بهدرستی دیده نشود، ممکن است اصلاح آن نیازمند تغییرات جدی در ساختمان باشد.
بررسی اورهد قبل از خرید آسانسور
اگر مالک یا سازنده ساختمان هستید، قبل از سفارش آسانسور بهتر است یک چکلیست ساده داشته باشید.
اطلاعاتی که باید از شرکت آسانسور دریافت کنید:
- ظرفیت آسانسور
- سرعت
- ابعاد کابین
- عرض و عمق کابین
- ارتفاع کابین
- ابعاد چاه
- عمق چاهک
- ارتفاع اورهد
- نوع موتور
- نوع سیستم تعلیق
- نوع آسانسور
- محل نصب تجهیزات
- نیاز یا عدم نیاز به موتورخانه
- الزامات مربوط به دسترسی و تعمیرات
این اطلاعات کمک میکند مشخص شود آسانسور پیشنهادی واقعاً با ساختمان شما سازگار است یا خیر.
پرسشهای متداول درباره اورهد آسانسور
اورهد آسانسور چیست؟
اورهد فضای عمودی موردنیاز در قسمت بالای آخرین توقف آسانسور است که برای حرکت ایمن کابین و تجهیزات، رعایت فاصلههای ایمنی و در برخی سیستمها جانمایی تجهیزات محرکه مورد استفاده قرار میگیرد.
ارتفاع استاندارد اورهد آسانسور چقدر است؟
یک عدد ثابت برای تمام آسانسورها وجود ندارد. ارتفاع اورهد به عواملی مانند سرعت، ارتفاع کابین، نوع سیستم محرکه، سیستم تعلیق، نوع موتور و الزامات استاندارد بستگی دارد.
آیا اورهد MRL با آسانسور موتورخانهدار متفاوت است؟
بله. در آسانسورهای MRL بخشی از تجهیزات محرکه در محدوده چاه قرار میگیرند و به همین دلیل جانمایی تجهیزات و فضای بالاسری باید متناسب با مدل آسانسور بررسی شود.
آیا افزایش ارتفاع کابین باعث افزایش اورهد میشود؟
میتواند بر فضای موردنیاز تأثیر بگذارد، اما نمیتوان گفت افزایش ارتفاع کابین همیشه به همان نسبت باعث افزایش اورهد میشود. طراحی نهایی به مجموعهای از مشخصات سیستم بستگی دارد.
آیا میتوان بعد از ساخت ساختمان اورهد را تغییر داد؟
در برخی پروژهها اصلاحات ممکن است، اما تغییر فضای بالای چاه پس از اجرای سازه میتواند دشوار و پرهزینه باشد. به همین دلیل بهتر است اورهد پیش از اجرای بخشهای نهایی سازه مشخص شود.
آیا اورهد بیشتر باعث ایمنی بیشتر میشود؟
نه بهصورت خودکار. هدف، تأمین فضای موردنیاز مطابق طراحی مهندسی و استاندارد است. فضای اضافی بدون دلیل فنی لزوماً ایمنی بیشتری ایجاد نمیکند.
برای تعیین اورهد پروژه خود چه اطلاعاتی لازم است؟
حداقل باید ظرفیت، سرعت، تعداد توقف، ارتفاع و ابعاد کابین، نوع موتور، نوع سیستم تعلیق، نوع آسانسور و شرایط چاه مشخص باشد. پس از آن میتوان فضای بالاسری موردنیاز را دقیقتر تعیین کرد.
آیا اورهد روی انتخاب موتور آسانسور تأثیر دارد؟
بهصورت مستقیم نمیتوان گفت اورهد تعیینکننده موتور است، اما نوع موتور و سیستم محرکه روی جانمایی تجهیزات و طراحی فضای بالاسری اثر دارند. بنابراین این دو موضوع باید هماهنگ بررسی شوند.
جمعبندی
اورهد آسانسور یکی از بخشهای مهم در طراحی چاه و اجرای صحیح آسانسور است. این فضا باید برای حرکت ایمن کابین و وزنه، تجهیزات مکانیکی، فاصلههای ایمنی و در سیستمهای خاص برای جانمایی تجهیزات محرکه کافی باشد.
مهمترین نکته این است که برای اورهد نمیتوان یک عدد عمومی را برای تمام آسانسورها تجویز کرد. نوع آسانسور، سرعت، ارتفاع کابین، سیستم تعلیق، نوع موتور، شرایط ساختمان و الزامات استاندارد همگی در تعیین فضای موردنیاز نقش دارند.
بهخصوص در پروژههای جدید، بهتر است ابعاد اورهد پیش از اجرای سازه و بر اساس مشخصات واقعی آسانسور تعیین شود. این رویکرد علاوه بر کاهش دوبارهکاری، کمک میکند معماری ساختمان و سیستم آسانسور از ابتدا با یکدیگر هماهنگ باشند.
در نهایت، اورهد تنها یک عدد در نقشه نیست؛ بخشی از طراحی ایمن و اصولی کل سیستم آسانسور است و باید در کنار چاهک، کابین، ریلها، وزنه تعادل، موتور، سیستم تعلیق و سایر تجهیزات بررسی شود.
